(Β. Λάλας)
Κείμενο 1
«Πολλές φορές κατέστρεψαν τον άνθρωπο
ελπίδες κέρδους[i]»
Μυριοειπωμένο αλλά απολύτως ορθό και διαχρονικό. Γιατί οι
ελπίδες αυτές συνοδεύονται, συνήθως, από την απληστία, από την ακόρεστη
επιθυμία απόκτησης όσο το δυνατόν περισσότερων υλικών αγαθών. Πόσο μάλλον στην
εποχή μας που ο υλιστικός προσανατολισμός και τα ευδαιμονικά πρότυπα ζωής
κάνουν τον άνθρωπο να ταυτίζει τα υλικά αγαθά με την ευτυχία. Κατ’ αυτόν τον
τρόπο το χρήμα γίνεται αυτοσκοπός, οι ηθικοί φραγμοί χαλαρώνουν και οι αξίες
εξακοντίζονται. Η αναζήτηση του πλούτου γίνεται με κάθε τρόπο και με
οποιοδήποτε μέσο – θεμιτό ή αθέμιτο.
Βέβαια, υπάρχουν
άνθρωποι που θέτουν όρια στην πλεονεξία τους και προσπαθούν να συνδυάσουν την
ικανοποίηση των υλικών τους αναγκών με μια μετριοπαθή ζωή. Δυστυχώς, η
πλειοψηφία των ανθρώπων δεν έχει την ίδια άποψη και με ιδιαίτερο ζήλο και
φορτικότητα κυνηγά βλακωδώς τη χίμαιρα του υλικού ευδαιμονισμού. Μάλιστα, όταν
ο άνθρωπος φτάσει σ’ ένα ικανοποιητικό επίπεδο συσσώρευσης πλούτου και
διαπιστώσει παρά ταύτα πως δεν είναι ευτυχισμένος, παραδόξως, αντί ν’ αλλάξει
ρότα, στρέφεται με ακόμη μεγαλύτερη μανία στο κυνήγι των υλικών αγαθών
θεωρώντας πως δεν έχει κατακτήσει όλα όσα του χρειάζονται. Καταλήγει έτσι
εγκλωβισμένος σ’ ένα φαύλο κύκλο: κυνήγι χρήματος – αίσθημα ανικανοποίητου –
δυστυχία – (ξανά) κυνήγι χρήματος. Το χειρότερο είναι ότι δε συνειδητοποιεί τη
ματαιότητα του πράγματος, το αδιέξοδο στο οποίο περιέρχεται. Καθίσταται έτσι
ανελεύθερος χωρίς να καταλαβαίνει πως είναι ανελεύθερος. Κι αυτή είναι η
χειρότερη σκλαβιά
Δυστυχώς, οι
σύγχρονοι φρενήρεις ρυθμοί ζωής, η έλλειψη ηθικών φραγμών και η απανθρωπιά της
εποχής μας όχι μόνο δε μας αφήνουν το περιθώριο να συλλογιστούμε όλα αυτά και
να βρούμε το πραγματικό νόημα της ζωής – μεγάλη κουβέντα κι αυτή – αλλά
υπάρχουν κι αυτοί που, παρασυρόμενοι από την πλεονεξία τους, από τον ακόρεστο
πόθο τους για πλούτο, είναι έτοιμοι να επιστρατεύσουν οιοδήποτε μέσο για να
επιτύχουν το σκοπό τους. Οι άνθρωποι αυτοί, συνειδητά ασυνείδητοι, επινοούν
κάθε μορφής αδικία προκειμένου να ικανοποιήσουν τις αδηφάγες υλικές τους
ορέξεις. Δεν κατανοούν, όμως, ούτε αυτοί πως, εν τέλει, οδηγούνται με
μαθηματική ακρίβεια στη δυστυχία.
«Η σοφία, η τρέλα και η ανοησία»
είναι ο τίτλος ενός βιβλίου του R.D. Laing.
Παραφράζοντάς τον θα μπορούσαμε να πούμε «Το μέτρο, η απληστία και η ανοησία».
Γιατί τι άλλο άραγε από ανοησία είναι να ζεις σ’ έναν κόσμο ψευδαισθήσεων και
άσκοπων αναζητήσεων; Σ’ έναν κόσμο που δε συνειδητοποιεί κανείς πως είμαστε
εφήμεροι, πως η πορεία της ζωής μας είναι αβέβαιη και ευμετάβολη, πως δεν
έχουμε καμία απολύτως εξουσία απέναντι στα χρήματα –ίσα ίσα που αυτά κυριαρχούν
πάνω μας και μας καταδυναστεύουν- πως η τύχη ή ο θεός μας τα χάρισαν και πολύ
εύκολα μπορούν να μας τα πάρουν πίσω, όποτε το επιθυμήσουν!
Βασίλης Λάλας, φιλόλογος,
Σεπτέμβριος 2016
Κείμενο 2
«Μηδέν άγαν[ii]».
Το σωστό βρίσκεται περισσότερο μέσα στην έλλειψη παρά στην
υπερβολή. Οτιδήποτε υπερβολικό είναι αντίθετο στη φύση. «Αρετή είναι όταν
αποφεύγεις τις υπερβολές», σύμφωνα με το Δημόκριτο. Βέβαια, σε όλα τα πράγματα
το ωραίο είναι το ίσο, κι έτσι ούτε σωστή είναι η υπερβολή μα ούτε και η
έλλειψη. Ο Αριστοτέλης, στο έργο του «Ηθικά Νικομάχεια», θεωρεί πως η αρετή
βρίσκεται ανάμεσα σε δύο κακίες, στην υπερβολή και την έλλειψη, και πως η
άσκησή μας στο μέσο, δηλαδή στο μέτρο, διασφαλίζει την ορθή πράξη. Ενδεικτικά
αναφέρει πως το μέσο ανάμεσα στη θρασύτητα και τη δειλία είναι η ανδρεία,
ανάμεσα στην οργή και την αναλγησία είναι η πραότητα, μεταξύ ακολασίας και
αναισθησίας βρίσκεται η σωφροσύνη, μεταξύ αλαζονείας και ειρωνείας η αλήθεια
κ.ο.κ.
Ουδείς πρέπει να ξεπερνά
το μέτρο. Όποιος το υπερβαίνει θα δει τα
πιο ευχάριστα πράγματα να γίνονται τα πιο δυσάρεστα και η δυστυχία να του
χτυπάει το κατώφλι. Άλλωστε, η δυστυχία
στον κόσμο υπάρχει, γιατί κάποιος κάνει περισσότερα απ’ όσα πρέπει να κάνει.
Αντίθετα, ο σοφός άνθρωπος αρνείται την υπερβολή και την αλαζονεία.
Ένας πραγματικά μεγάλος άνθρωπος διακρίνεται για τα μεγαλειώδη σχέδιά
του, την ανθρώπινη εκτέλεση, κυρίως, όμως, τη μετριοπάθειά του στην επιτυχία.
Κι αυτό γιατί γνωρίζει καλά το ευμετάβολο της ανθρώπινης ζωής και είναι
δύσπιστος στις επιτυχίες. Αν θέλεις, μάλιστα, να λένε οι άλλοι καλά πράγματα
για σένα, τότε δεν πρέπει να λες καλά πράγματα για τον εαυτό σου και να
κομπορρημονείς. Η αλαζονεία μόνο συμφορές καρπίζει. Αντίθετα, η μετριοφροσύνη είναι
αρετή, αν και σ’ αυτή χρειάζεται μέτρο. Κάθε άνθρωπος, βέβαια, έχει το δικό του
«μέτρο» απέναντι στα πράγματα. Αυτό που για κάποιους θεωρείται υπερβολή, για
κάποιους άλλους μπορεί να είναι έλλειψη. Ποιος μπορεί να το καθορίσει με
ακρίβεια; Ένα είναι βέβαιο: το μέτρο είναι ο χρυσός κανόνας της ζωής μας.
Βασίλης Λάλας, φιλόλογος,Σεπτέμβριος 2017
Κείμενο 3
Μανόλης
Αναγνωστάκης, «Θεσσαλονίκη, Μέρες του 1969μ.χ.»
Στην οδό Αιγύπτου ―πρώτη
πάροδος δεξιά―
Τώρα υψώνεται το μέγαρο
της Τράπεζας Συναλλαγών
Τουριστικά γραφεία και
πρακτορεία μεταναστεύσεως.
Και τα παιδάκια δεν
μπορούνε πια να παίξουνε από
τα τόσα τροχοφόρα που
περνούνε.
Άλλωστε τα παιδιά
μεγάλωσαν, ο καιρός εκείνος πέρασε που ξέρατε
Τώρα πια δε γελούν, δεν
ψιθυρίζουν μυστικά, δεν εμπιστεύονται,
Όσα επιζήσαν, εννοείται,
γιατί ήρθανε βαριές αρρώστιες από τότε
Πλημμύρες, καταποντισμοί,
σεισμοί, θωρακισμένοι στρατιώτες·
Θυμούνται τα λόγια του
πατέρα: εσύ θα γνωρίσεις καλύτερες μέρες
Δεν έχει σημασία τελικά αν
δεν τις γνώρισαν, λένε το μάθημα
οι ίδιοι στα παιδιά τους
Ελπίζοντας πάντοτε πως
κάποτε θα σταματήσει η αλυσίδα
Ίσως στα παιδιά των
παιδιών τους ή στα παιδιά των παιδιών
των παιδιών τους.
Προς το παρόν, στον παλιό
δρόμο που λέγαμε, υψώνεται
η Τράπεζα Συναλλαγών
―εγώ συναλλάσσομαι, εσύ
συναλλάσσεσαι αυτός συναλλάσσεται―
Τουριστικά γραφεία και
πρακτορεία μεταναστεύσεως
―εμείς μεταναστεύουμε,
εσείς μεταναστεύετε, αυτοί μεταναστεύουν―
Όπου και να ταξιδέψω η
Ελλάδα με πληγώνει, έλεγε κι ο Ποιητής[iii]
Η Ελλάδα με τα ωραία νησιά, τα ωραία γραφεία, τις ωραίες εκκλησιές
Η Ελλάς των Ελλήνων[iv].
ΘΕΜΑΤΑ
ΘΕΜΑ Α
Α1. Στο κείμενο 1 ο συγγραφέας μας παρουσιάζει τον
λανθασμένο προσανατολισμό ζωής του σύγχρονου ανθρώπου με τον υλιστικό
προσανατολισμό και την απληστία να κυριαρχούν. Να παρουσιάσετε με τη σειρά σας
συνοπτικά, σε 60-70 λέξεις, την απάντηση που δίνει ο ίδιος συγγραφέας στο
κείμενο 2 για τη στάση ζωής που οφείλει να υιοθετήσει ο άνθρωπος. Μονάδες 15
ΘΕΜΑ Β
Β1. Να αξιολογήσετε:
Α. την επικοινωνιακή αποτελεσματικότητα του τίτλου του κειμένου 1 (μον.
5)
Β. τη σχέση του τίτλου αυτού με το θέμα του κειμένου και τη θέση που
φαίνεται να παίρνει γι’ αυτό ο συγγραφέας
(μον. 10) Μονάδες 15
Β2.α. Να ξαναγράψετε το απόσπασμα «Το σωστό… και η
έλλειψη» της πρώτης παραγράφου του κειμένου 2 μεταφέροντας σε πλάγιο λόγο τα
λόγια του Δημόκριτου που βρίσκονται σε ευθύ λόγο. Τι κερδίζει ή τι χάνει το
κείμενο με την αλλαγή αυτή ως προς την πειστικότητά του; (μον.5)
Β2.β. Αν ο σκοπός του συγγραφέα είναι να
ευαισθητοποιήσει τον/την αναγνώστη/αναγνώστριά του για το πρόβλημα του υλικού
ευδαιμονισμού στην τελευταία παράγραφο («Η σοφία, η τρέλα… όποτε το επιθυμήσουν!»)
του κειμένου 1, πώς το επιτυγχάνει; Για την απάντησή σας να παρατηρήσετε τα
σημεία στίξης και τα σχήματα λόγου που επιλέγει. Για να τεκμηριώσετε την
απάντησή σας να αναφερθείτε με δύο (2) παραδείγματα από την παράγραφο στα
σημεία στίξης και με δύο (2) παραδείγματα στα σχήματα λόγου που υποστηρίζουν το
σκοπό του συγγραφέα. (μον. 10) Μονάδες 15
Β3. Ο συντάκτης του κειμένου 1 στην τρίτη παράγραφο
(«Δυστυχώς… στη δυστυχία») εμφανίζεται πολύ βέβαιος για τις απόψεις του. Με
ποιες εγκλίσεις, με ποια σχήματα λόγου και με ποιες επιλογές στο λεξιλόγιό του
δείχνει τη βεβαιότητά του; Να αναφέρετε από ένα (1) παράδειγμα μέσα από την
παράγραφο για κάθε μία από τις παραπάνω γλωσσικές επιλογές του συγγραφέα και να
δηλώσετε τη λειτουργία του καθενός. Συμμερίζεστε τη βεβαιότητά του αυτή; Να
δικαιολογήσετε την απάντησή σας.
Μονάδες 10
ΘΕΜΑ Γ
Γ1. Το ποίημα κινείται σε δύο χρονικά επίπεδα, το παρόν
και το παρελθόν, και απηχεί την πολιτική και κοινωνική κατάσταση από τη
μετακατοχική περίοδο και τη στρατιωτική δικτατορία. Αξιοποιώντας τρεις (3)
κειμενικούς δείκτες – ένας εξ αυτών να είναι η αντίθεση – να ανασυνθέσετε την
εικόνα του παρελθόντος αντιπαραβάλλοντάς την με αυτήν της εποχής που γράφεται
το ποίημα. Ποια στοιχεία επικαιρότητας διακρίνετε στο ποίημα;(150-200
λέξεις) Μονάδες 15
Εναλλακτικά 1 (ΙΕΠ)
Γ1. Μελετητές υποστηρίζουν ότι το «Θεσσαλονίκη,
Μέρες του 1969μ.χ.» είναι ποίημα που έχει πολιτικές διαστάσεις. Με ποια
στοιχεία του κειμένου μπορεί αυτό να τεκμηριωθεί; Ο σημερινός αναγνώστης θα
προσλάμβανε το κείμενο με τον ίδιο τρόπο;
Εναλλακτικά 2 (ΙΕΠ)
Γ1. «Θεσσαλονίκη, Μέρες του 1969 μ.χ.»:Οι στίχοι 15
και 17 που είναι μέσα σε παύλες, ποια βαρύτητα έχουν, κατά τη γνώμη σας, στο
θέμα του ποιήματος; Κατά πόσο αυτό το θέμα είναι επίκαιρο για σας;
ΘΕΜΑ Δ
Δ1. Ο συντάκτης του κειμένου 2 στη δεύτερη
παράγραφο ισχυρίζεται πως «Ουδείς πρέπει να ξεπερνά το μέτρο. Όποιος
το υπερβαίνει θα δει τα πιο ευχάριστα πράγματα να γίνονται τα πιο
δυσάρεστα και η δυστυχία να του χτυπάει το κατώφλι. Άλλωστε, η δυστυχία στον κόσμο υπάρχει, γιατί κάποιος κάνει περισσότερα
απ’ όσα πρέπει να κάνει. Αντίθετα, ο σοφός άνθρωπος αρνείται την υπερβολή και
την αλαζονεία».
Εσείς διαφωνείτε ή συμφωνείτε με τη θέση του; Να υποστηρίξετε τη γνώμη σας σε ένα κείμενο 350-400 λέξεων, το οποίο θα έχει τη μορφή διαδικτυακής επιστολής προς αυτόν. Μονάδες 30
