(Κ. Σιδηροπούλου-προσαρμογή για μαθησιακές δυσκολίες)
Δ2. Οι φιλοσοφικές ιδέες του
Σωκράτη. Διαλεκτική, μαιευτική, ειρωνεία. Η αναζήτηση των ορισμών, η επαγωγική
μέθοδος και η ηθική
1. Η σοφία της άγνοιας
- Ο Σωκράτης αναφέρει τον χρησμό του Απόλλωνα: «ο σοφότερος των
ανθρώπων».
- Ερμηνεύει τον χρησμό ως ένδειξη της δικής του άγνοιας — αναγνωρίζει
πως «οὐδὲν οἶδα».
- Αντιθέτως, οι άλλοι που θεωρούνται σοφοί πιστεύουν πως ξέρουν, ενώ δεν
ξέρουν πραγματικά.
- Επομένως, ο Σωκράτης θεωρείται σοφότερος επειδή αναγνωρίζει την άγνοιά
του.
2. Σωκρατική ειρωνεία
- Μέθοδος αμφισβήτησης των «σοφών» της εποχής.
- Παρουσιάζεται ως άσχετος για να αποκαλύψει την άγνοια των άλλων.
- Προκαλεί μίσος και αντιπάθεια → ένας από τους λόγους της καταδίκης
του σε θάνατο.
3. Σωκρατική αμφισβήτηση
- Δεν είναι μηδενιστική όπως των σοφιστών.
- Σκοπός: η αναζήτηση της πρώτης,
αντικειμενικής αλήθειας.
- Είδος θετικής αμφισβήτησης: αμφισβητεί παραδεδεγμένες αλήθειες
για να βρει το βαθύτερο νόημα.
4. Η διαλεκτική μέθοδος
- Σημαίνει διάλογος – όχι όμως οποιοσδήποτε.
- Χαρακτηρίζεται από:
- Αναίρεση των
θέσεων του συνομιλητή.
- Σταδιακή προσέγγιση μιας νέας, πιο θεμελιωμένης αλήθειας.
- Χρήση απλών ερωτήσεων για να αποκαλυφθεί η εσωτερική ασυνέπεια του
συνομιλητή.
5. Η μαιευτική μέθοδος
- Ο Σωκράτης δεν διδάσκει έτοιμες αλήθειες.
- Ρόλος: μαίας που βοηθά τον
συνομιλητή να "γεννήσει" την αλήθεια από μέσα του.
- Συνδέεται με την πλατωνική θεωρία της ανάμνησης:
- Η αλήθεια υπάρχει ήδη μέσα μας, απλώς
πρέπει να την ανακαλύψουμε.
6. Αντίθεση με τους σοφιστές
- Οι σοφιστές αρνούνταν την ύπαρξη αντικειμενικής αλήθειας.
- Για αυτούς, η αλήθεια είναι σχετική ή ανύπαρκτη.
- Ο Σωκράτης δεν απορρίπτει την αλήθεια – την αναζητά.
7. Η σύγκρουση με την κοινωνία
- Ενοχλεί τους ισχυρούς, τους πολιτικούς, τους "σοφούς".
- Αμφισβητεί ακόμα και τον χρησμό του Απόλλωνα.
- Οι κατήγοροί του τον θεωρούν άθεο – αν και δεν ήταν.
Η αναζήτηση των ορισμών, η
επαγωγική μέθοδος και η ηθική.
1. Μετατόπιση του φιλοσοφικού
ενδιαφέροντος
- Ο Σωκράτης "κατεβάζει" τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη.
- Από τη μελέτη της φύσης → στη μελέτη του ανθρώπου και της κοινωνίας
του.
- Εστίαση σε ηθικά και πολιτικά ζητήματα (αντί των φυσικών
φαινομένων).
2. Διαφορά από τους προηγούμενους
- Προγενέστεροι (Δημόκριτος, σοφιστές): είχαν ηθικά ενδιαφέροντα, αλλά
όχι με τη σωκρατική αυστηρότητα.
- Οι σοφιστές ήταν χρησιμοθηρικοί, όχι ηθικά απόλυτοι.
3. Η επιδίωξη της απόλυτης
αλήθειας
- Αναζήτηση απόλυτων ηθικών εννοιών (καλό, αρετή, σοφία κ.λπ.).
- Απόρριψη του σχετικού → επιδίωξη του καθολικού και του αιώνιου.
4. Η επαγωγική μέθοδος
- Μέθοδος: επαγωγή → από τα παραδείγματα → στην καθολική αλήθεια.
- Στόχος: καθολικοί ορισμοί εννοιών (δικαιοσύνη, θάρρος,
σωφροσύνη κ.λπ.).
- Ο Σωκράτης οδηγεί με ερωτήσεις τον συνομιλητή στην αλήθεια.
5. Η συμβολή του στη φιλοσοφία
- Ο Σωκράτης, αν και δηλώνει άγνοια, καθορίζει τη φιλοσοφική πορεία:
- Η λογική και ο ορθός λόγος, και
όχι οι αισθήσεις, οδηγούν στην αλήθεια.
Δ.3.Η δίκη και ο θάνατος του
Σωκράτη
Η δίκη και ο θάνατος του Σωκράτη
1 Οι κατηγορίες εναντίον του
- Κατηγορία από τον Μέλητο (ποιητής), μαζί με Άνυτο (πολιτικό) και
Λύκωνα (ρήτορα)
- Κατηγορίες:
- Αθεΐα (μη πίστη στους θεούς της πόλης)
- Εισαγωγή νέων δαιμονίων (πνευματικών οντοτήτων)
- Διαφθορά των νέων
2 Η φύση της κατηγορίας για αθεΐα
- Αρχαία ελληνική θρησκεία χωρίς δογματισμό, δύσκολο να κατηγορηθεί
κανείς για άθεο
- Η πραγματική κατηγορία ήταν ασέβεια, δηλαδή υπονόμευση των δημόσιων
θρησκευτικών τελετών
- Πραγματική αιτία: πολιτικοί λόγοι και φόβος για την επίδραση του
Σωκράτη στους νέους
3 Η διαφθορά των νέων ως πρόσχημα
- Νέοι που ακολουθούσαν τον Σωκράτη γοητεύονταν από την κριτική του στη
σοφιστική και στη δημαγωγία
- Μερικοί μαθητές του είχαν αρνητική πολιτική δράση (π.χ. Αλκιβιάδης,
Τριάκοντα Τύραννοι)
- Χρήση αυτής της σχέσης για να συνδεθεί ο Σωκράτης με αρνητικά πολιτικά
γεγονότα
4 Η δίκη στην Ηλιαία
- 500 δικαστές, ένοχος με μικρή πλειοψηφία (281-220)
- Ποινή θάνατος με μεγαλύτερη πλειοψηφία (300-201)
5 Η στάση του Σωκράτη στην δίκη
- Σωκρατική ειρωνεία: πρότεινε αντί ποινής εξορίας να του προσφερθεί
σίτιση και δωρεάν διαμονή από την πόλη
- Ανέφερε ότι δεν φοβάται το θάνατο και πρότεινε ως πρόστιμο μια μνα
(ποσό πολύ μικρό)
- Φίλοι αύξησαν το ποσό εγγυώμενοι για εκείνον
6 Η εκτέλεση και ο θάνατος
- Περίπου ένας μήνας κράτηση, λόγω εθίμων (τα ιερά Δήλια)
- Αντιστάθηκε στην απόδραση (Πλάτων, Κρίτων)
- Σεβασμός στους νόμους της πόλης και αποδοχή της ποινής
- Ήπιε το κώνειο συζητώντας για την αθανασία της ψυχής και πέθανε ήρεμα
